U bent hier  » Belgie » Politiek » Wat kan ik voor u doen

Wat kan ik voor u doen

Volkskrant 28-01-2011, pagina 10

Gezocht: een politicus (m/v) die een goed woordje voor je doet

LEEN VERVAEKE

Na 229 dagen onderhandelen heeft België nog steeds geen regering. Waarom kunnen de Vlamingen en Walen het zo moeilijk eens worden? De Volkskrant onderzoekt de Vlaams-Waalse clichés. Deel 4: 'Vlaamse politici zijn zakelijk, Walen doen aan vriendjespolitiek.'

Michel Daerden, de burgemeester van Ans, kwam vroeger vaak in Café L'Entité. In de populaire kroeg, onder de kerktoren van Ans, een stadje vlak bij Luik, was de socialistische politicus een graag geziene gast. Hij deelde schouderklopjes uit, trakteerde op bier, vertelde grapjes. Een joviale man.

En heeft hij wel eens iemand aan een baan geholpen? Aan de bar van Café L'Entité wordt het stil. 'Daar weet ik niets van', zegt de barvrouw. De klanten duiken in hun krant. Behalve één oudere stamgast, met bleke teint en een verweerde neus.

'Ik heb een paar jaar geleden dankzij meneer Daerden een PTP-contract (Melkertbaan, red.) gekregen', zegt de 54-jarige man, die niet met zijn naam in de krant wil. 'Ik had hem een paar keer aangesproken in het café, en een jaar later kreeg ik een brief dat ik me mocht melden voor een gesprek. Het was een contract van twee jaar, nu ben ik weer werkloos. Maar ik spreek weer politici aan. Ik zeg hen: denkt u aan mij? Dan denk ik ook aan u.'

Hij is een van de weinigen die openlijk toegeven dat je in Ans een baan of ander voordeel kunt krijgen in ruil voor een stem. 'Iedereen weet dat het gebeurt', zegt Pierre Gielen, huisarts en lokaal voorzitter van de oppositiepartij Écolo. 'Maar niemand durft erover te praten, uit angst hun werk te verliezen.'

Zelf kent hij tal van voorbeelden. Een schoonmaakster in het plaatselijke ziekenhuis werd op het matje geroepen, omdat ze niet bij een socialistisch ziekenfonds was aangesloten. 'De directie gaf haar te verstaan dat ze moest veranderen van ziekenfonds als ze haar job wilde houden.'

Partijgenoot Thierry Coenen kon onverwacht niet met zijn kinderen terecht in de gemeentelijke crèche, omdat ouders met socialistische banden voorrang hadden gekregen.

Piston

'Het werkt heel subtiel', zegt Gielen. 'Ze vragen niet naar je partijkaart, maar ze kijken naar je achtergrond. Was je vader of grootvader een socialistische militant, zit je bij het goede ziekenfonds, ging je naar de goede school? En je hebt een piston nodig, een politicus die een goed woordje voor je doet.'

Ans is slechts een van de vele Waalse gemeenten waar de socialistische partij PS een absolute meerderheid heeft. De partij controleert er alle gemeentelijke instanties, van scholen, ziekenhuizen en crèches tot politiekorpsen, elektriciteitsbeheerders en woningcorporaties. Op belangrijke posten in die instellingen plaatsen de PS-politici familie, vrienden en partijgenoten. Of zichzelf: sommige politici combineren bijna twintig functies.

'De grap doet de ronde dat als je een Waalse woningcorporatie bestudeert, je beter een genealogische boom kunt gebruiken dan een organigram', zegt François Brabant, journalist van het weekblad Le Vif en PS-kenner. 'In de raad van bestuur van die instellingen zie je inderdaad vaak de zus, tante of zoon van een politicus.'

Michel Daerden - die in het buitenland enige bekendheid verwierf door filmpjes waarin hij dronkemanspraat uitslaat - is een ultiem voorbeeld van het système PS. Naast titulair burgemeester van Ans is hij ook minister. Zijn zoon is Waals parlementslid, europarlementslid en burgemeester van de naburige gemeente Herstal. Zijn broer is voorzitter van de bijstandskas van Ans.

Vader en zoon hadden bovendien lange tijd een accountantskantoor, dat opvallend veel opdrachten binnenhaalde van overheidsbedrijven. Er loopt een juridisch onderzoek naar hun activiteiten. Toch blijft Daerden onverminderd populair. Dat heeft hij vooral te danken aan de permanences sociales, die zijn medewerkers iedere zaterdagochtend in Ans houden.

Op zulke 'sociale spreekuren', die ieder weekend in heel Wallonië worden gehouden, ontvangen politici kiezers die met vragen zitten. Ze geven advies, helpen met het invullen van formulieren, schrijven aanbevelingsbrieven voor een overheidsbaan, studietoelage of sociale woning. Brieven waar instellingen weliswaar geen rekening mee mogen houden, maar die volgens sommigen toch invloed hebben.

'Het gebeurt inderdaad dat politici voordeeltjes uitdelen in ruil voor stemmen, maar die spreekuren hebben ook een positieve functie', zegt de Luikse politicoloog Pierre Verjans. 'Die politici en hun medewerkers werken op de frontlinie van de sociale ellende. Ze weten wat er speelt in de samenleving. En vaak geven ze gewoon uitleg aan mensen die hun weg niet vinden in het systeem.'

Vlamingen

De Vlamingen zien er maar weinig positiefs in. Zelf hebben ze jaren geleden een verzakelijking van de politieke cultuur doorgevoerd, onder de noemer Beter Bestuurlijk Beleid. In hun ogen bestaat de Waalse politiek uit een bende corrupte PS-apparatsjiks die de macht onderling verdelen, kiezers omkopen met overheidspostjes en verder vooral zichzelf verrijken.

Kijk maar naar de talrijke corruptieschandalen binnen de PS die de afgelopen jaren aan het licht kwamen. Vooral in Charleroi, maar ook in andere steden, bleek geknoeid met openbare aanbestedingen, was fraude gepleegd in woningcorporaties of was overheidsgeld gebruikt voor persoonlijke doeleinden. Tientallen politici, onder wie de Waalse minister-president Jean-Claude van Cauwenberghe, moesten aftreden en werden veroordeeld.

Nadien hield de PS naar eigen zeggen een grote schoonmaak. Onder Elio Di Rupo werden oude partijrotten vervangen door jonge, moderne politici, en werden de regels aangescherpt. De controle op openbare aanbestedingen en de toewijzing van sociale woningen is aangescherpt, en een nieuwe wet - een voorstel van Écolo - moet binnenkort een einde maken aan het veelvuldig combineren van mandaten.

Donker kantoor

Maar de situatie in Ans toont aan dat de oude PS nog niet is verdwenen. 'Het cliëntelisme is in heel Wallonië nog sterk aanwezig', zegt Michel Legrand, voorzitter van de onafhankelijke ambtenarenvakbond GERFA. De vakbond, die al twintig jaar pleit voor een onafhankelijke ambtenarij, huist in een koud, donker kantoor in Brussel.

De vloerbedekking is gescheurd, het behang komt los. Met amper 1.300 betalende leden en geen subsidies kan GERFA zich niets beters veroorloven. 'Dat is de prijs die je moet betalen als je onafhankelijk wil blijven.'

Elk jaar publiceert GERFA een lijst van alle benoemingen van de Waalse regering. 'De regel is dat ambtenaren worden benoemd op basis van hun verdiensten', zegt Legrand. 'Maar ieder jaar zien we dat 80 procent van de benoemde ambtenaren een PS-etiket hebben. De andere partijen krijgen de rest. Dat dwingt iedereen die een normale carrière in de ambtenarij wil, om aan politiek te doen.'

Af en toe slaagt GERFA erin een benoeming ongedaan te laten maken, omdat die niet volgens de regels is verlopen. 'Maar vaak is het een tijdelijk succes, en zien we dat diezelfde persoon een paar jaar later toch een hoge functie krijgt', zegt Legrand. 'We kunnen niet winnen tegen het systeem.'

Dat systeem noemt hij een Belgisch systeem. 'Er is geen Vlaams en een Waals systeem. Het is een Belgisch systeem, dat na de staatshervorming in beide landsdelen is overgenomen. De Vlamingen zijn niet deugdzamer dan de Walen. Het enige verschil is dat de PS in Wallonië de onverdeelde macht heeft. In Vlaanderen zijn meer partijen aan de macht, die elkaar controleren.'

Iemand die dat uit eigen ervaring kan bevestigen, is Rudy Aernoudt. De hoogleraar economie is kabinetschef geweest in zowel het Waalse als het Vlaamse ministerie van Economie. In 2007 werd hij door de Vlaamse regering ontslagen, kort nadat hij een minister van vriendjespolitiek had beschuldigd. De minister trad later af, en Aernoudts ontslag werd door de rechter deels ongegrond verklaard.

'Beter Bestuurlijk Beleid heeft in Vlaanderen niets veranderd', zegt Aernoudt. 'Het was vooral een grote communicatiestunt.' Hij vertelt over een vergadering van de Vlaamse regering, waar een grote tabel met gekleurde vakjes rondging. 'Drie rode vakjes, twee blauwe, enzovoort. Het was de verdeling van de topfuncties onder de politieke partijen.'

Schoenwinkels

Maar het cliëntelisme zit in Wallonië toch dieper, beaamt ook Aernoudt. 'In Wallonië kun je in sommige schoenwinkels 10 procent korting krijgen op vertoon van je PS-lidkaart. Dat kun je je in Vlaanderen niet voorstellen.'

Dat komt doordat in Wallonië nog steeds één partij heer en meester is. De Parti Socialiste is al 22 jaar onafgebroken aan de macht, in de Waalse én de federale regering. In veel grote steden is de burgemeester al meer dan dertig jaar van PS-signatuur. In Vlaanderen had de christen-democratische partij vroeger dezelfde positie, maar de macht van de oude CVP (nu CD&V) is verbrokkeld.

Ook op gemeentelijk vlak is er in Wallonië weinig beweging. Ter vergelijking: in 141 van de 262 Waalse gemeenten (53,8 procent) haalde één partij een absolute meerderheid. In Vlaanderen is dat in 76 van de 308 gemeentes (24,7 procent) het geval. Bovendien zijn er in Vlaanderen minder gemeentelijke beheersmaatschappijen (intercommunales), waar politici hun trouwe aanhangers kunnen stationeren.

'Toch is het vooral een verschil in imago', vindt Aernoudt. 'Vlaanderen benadrukt zijn imago van een goed bestuurlijk beleid om zich van Wallonië te onderscheiden. De politici kloppen de verschillen op. Ze maken er een cowboy- en indianenverhaal van.'

Michel Legrand

Michel 'Papa' DaerdenCombineert tal van functies, zoals die van burgemeester van Ans en federaal minister van pensioenen en grote steden. Is voorwerp van juridisch onderzoek. Lijkt geregeld dronken tijdens zijn werk, maar is razend populair bij de Waalse kiezers.

Jacques van Gompel

Oud-burgemeester van Charleroi, had nog zo'n dertig andere functies. Vertrouweling van Elio Di Rupo, de voorzitter van de Parti Socialiste. Werd in 2006 gearresteerd op verdenking van valsheid in geschrifte en fraude bij openbare aanbestedingen.

Jean-Claude Van Cauwenberghe

Jean-Claude 'Van Cau' Van Cauwenberghe

Trad in 2005 af als Waals minister-president wegens betrokkenheid in grote fraudezaken. Wordt vervolgd voor corruptie. Ook zijn zoon is politicus. Die wordt verdacht van corruptie.

Anne-Marie Lizin

Trad af als burgemeester van Hoei wegens gebruik van de creditcard van het gemeentelijk ziekenhuis voor persoonlijke uitgaven (kapper, chocolatier, restaurant, samen zo'n 40 duizend euro). Werd uit de Parti Socialiste gezet, ramde uit wraak de auto van haar opvolgster.